10 november 2026
Odd Fellowhuis, Dronten
In een goed gevulde zaal nam Ellen van der Vegt ons mee in het leven en werk van Jan Mankes die ruim honderd jaar geleden is gestorven. Zij vertelde dat hij de meest verstilde hollandse schilder is. Sprookjesachtig en teer is zijn oeuvre. Zelf was hij kritisch op al zijn werk en was hij ook van plan niets na te laten van wat hij gemaakt had. Maar daar dacht zijn vrouw Anne Zernike anders over. Dankzij haar kunnen we nu genieten van de veelheid aan kunst die hij gemaakt heeft in zijn korte leven. Jan Mankes heeft veel invloed gehad op volgende generaties.
Mankes werd geboren in Meppel in een Rooms Katholiek conservatief gezin. Hij bleef wel gelovig, maar zette zich af tegen de strenge leer van de kerk. Het gezin verhuisde naar Delft, waar Jan naar school ging, maar de school boeide hem niet. Op zijn 15e stopte hij definitief met school. Hij ging in het Prinsenhof bij een glasschilder in de leer en volgde cursussen in creatief tekenen. Ook ging hij natuurtekenen en kwam in aanraking met het gedachtengoed van Leo Tolstoi. Stillevens maken een groot onderdeel uit van Mankes’ oeuvre. Vaak schilderde hij naast levende dieren, dode dieren, skeletten of een overschot van een dier.
Hij keek zolang naar de bewegingen van dieren, dat hij ze wel dromen kon. Daarna schilderde hij ze. Hij maakte “mistige” sobere portretten, met opvallend veel licht op de objecten. Hij maakte veel dierenportretten, wat in die tijd heel bijzonder was. Zijn dieren werden persoonlijkheden. Hij koos voor lege ruimtes, harmonie in de compositie en schilderde dieren met een karakter.Vanaf 1910 werd hij lid van de grafische kunstvereniging en maakte litho’s, etsen, gravures en houtsnedes. Vanaf dat moment kreeg hij steeds meer bekendheid. Voor Mankes ging het steeds meer om de diepte van een schilderij dat hij maakte. Het werden voor hem diep geestelijke kunstwerken. Hij zocht naar de onstoffelijkheid en het spirituele element. Hij maakte zich minder druk om de prestatie en de vormen, maar wilde een vergeestelijkte weergave van de werkelijkheid tevoorschijn halen. Hij verwonderde zich intens over de natuur en voor hem was dat het goddelijke. Hij koos steeds meer voor bezield werk.
Mankes verlangde terug naar de rust van het platteland en verhuisde (1915) naar Friesland naar de Knipe, waar hij ook zijn vrouw Anne Zernike leerde kennen. Zij ontmoetten elkaar bij Zernike’s kerkdiensten in Bovenknijpe. Het idealistische stel wisselde kennis en denkbeelden uit: beiden waren overtuigd vegetariër, pacifist en doopsgezind en waren geïnteresseerd in het christen-socialisme, middeleeuwse mystiek, poëzie en literatuur. In 1915 trouwen ze en gaan ze wonen in Den Haag. Helaas krijgt Jan Mankes in 2016 TBC en moet hij rusten. Na zeven weken rust, is hij weer aardig opgeknapt en gaat hij weer aan het werk. Op advies van de arts gaan ze voor zijn gezondheid verhuizen naar Eerbeek. In 1918 wordt daar hun zoon Beint geboren. Maar in 1918 is er de Spaanse griep, die weer een aanslag doet op zijn gezondheid. Daarna krijgt Mankes opnieuw tuberculose en trekt hij zich steeds meer terug. In 1920 overlijdt hij op 30 jarige leeftijd.
Ellen liet een mooie collectie van zijn schilderijen zien en gaf ons inzicht in werk-en denkwijze van Jan Mankes. Een leerzame en zinvolle middag.
– Ria Kikkert
